picmain

ความรู้เกี่ยวกับตราไปรษณียากร

ส่วนพิพิธภัณฑ์และกิจกรรมเชิงสังคม


      ตราไปรษณียากร หรือ "แสตมป์" (ภาษาอังกฤษ: Postage stamp หรือ Stamp) มีลักษณะเป็นกระดาษชิ้นเล็กๆ มีภาพ มีรอยปรุ รูปทรงสี่เหลี่ยม ซึ่งวัตถุประสงค์เดิมนั้น การไปรษณีย์ทุกประเทศจัดทำขึ้นเพื่อใช้เป็นหลักฐานในการชำระค่าธรรมเนียมหรือค่าบริการในการส่งสิ่งของทางไปรษณีย์ ติดบนซองจดหมาย เป็นต้น มีการปรุรูรอบดวงแสตมป์เพื่อเพิ่มความสะดวกในการฉีก รอยฉีกที่ได้เรียกว่า ฟันแสตมป์ ด้านหลังแสตมป์มีกาวเคลือบอยู่ กระดาษที่ใช้พิมพ์จะใช้กระดาษชนิดพิเศษ เพื่อป้องกันการปลอมแปลง เช่น ลายน้ำบนกระดาษ (Watermark) หรือกระดาษที่มีลวดลายพิเศษในลักษณะใยไหม


stamp01

กำเนิดแสตมป์ดวงแรกของโลก

      แต่ก่อนการส่งจดหมายไปมาถึงกัน ยังไม่มีระบบฝากส่งที่ดีเช่นในปัจจุบัน ประเทศอังกฤษได้นำเอาแบบอย่างการไปรษณีย์ฝรั่งเศสมาดำเนินการประยุกต์ใช้ แต่ปรากฏว่าไม่ประสบผลดีเท่าที่ควร ต่อมา นายโรว์แลนด์ ฮิลล์ (Rowland Hill) ชาวอังกฤษ ได้เสนอวิธีคิดค่าธรรมเนียมในการฝากส่ง โดยให้ถือน้ำหนักเป็นเกณฑ์ และกำหนดให้มีมาตรฐานต่อจดหมาย 1 ฉบับ ต่อ 1 เพนนี นอกจากนี้ได้เสนอให้มีการจัดพิมพ์แสตมป์ (Postage Stamp) สำหรับให้ผู้ใช้บริการซื้อปิดผนึกบนห่อซองจดหมาย เพื่อแสดงให้ทราบว่าจดหมายฉบับนั้นได้ชำระค่าธรรมเนียมแล้ว

      แสตมป์ชนิดราคา 1 เพนนี สีดำ ที่นักสะสมเรียกกันทั่วไปว่าชุด “เพนนีแบล็ค” (PENNY BLACK) เป็นพระบรมฉายาลักษณ์ผินพระพักตร์ข้างของสมเด็จพระนางเจ้าวิคตอเรีย กษัตริย์อังกฤษในสมัยนั้น ซึ่งถือว่าเป็นแสตมป์ดวงแรกของโลก ได้ออกใช้งานเมื่อวันที่ 6 พฤษภาคม พ.ศ.2383 โดยไม่มีฟันแสตมป์ และไม่มีกาวที่ด้านหลัง และเนื่องจากอังกฤษเป็นประเทศแรกที่ออกแสตมป์ สหภาพสากลไปรษณีย์ (Universal Postal Union หรือ UPU) จึงกำหนดให้อังกฤษเป็นชาติเดียว ที่ยกเว้นไม่ต้องพิมพ์ชื่อประเทศบนดวงแสตมป์ดังเช่นประเทศอื่น ๆ

วิวัฒนาการแสตมป์ไทย

      แสตมป์ชุดแรกของไทย คือ ถือกำเนิดขึ้นพร้อมกับวันที่สยามเปิดให้บริการไปรษณีย์อย่างเป็นทางการ เมื่อวันที่ 4 สิงหาคม พ.ศ. 2426 แสตมป์ชุดแรก หรือเรียกกันว่า ชุดโสฬศ เป็นพระบรมฉายาสาทิสลักษณ์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีด้วยกัน 6 ชนิดราคาคือ หนึ่งโสฬส หนึ่งอัฐ หนึ่งเสี้ยว หนึ่งซีก หนึ่งเฟื้อง หนึ่งสลึง แสตมป์ชุดนี้ออกแบบและพิมพ์ที่บริษัท วอเตอร์โลว์ แอนด์ ซันส์ (Waterlow and Sons) กรุงลอนดอน สหราชอาณาจักร

stamp03

      ข้อสังเกตของแสตมป์ชุดแรกของไทย คือ ไม่มีชื่อประเทศ ตัวเลขราคาเป็นเลขไทย ไม่สามารถใช้ติดจดหมายส่งไปยังต่างประเทศได้  แต่หลังจากการไปรษณีย์ไทยได้เข้าร่วมเป็นสมาชิกของ UPU แล้ว ก็ต้องปฏิบัติตามข้อกำหนดที่เป็นสากล ดังนั้น แสตมป์ทุกชุดต่อๆ มา จึงต้องมีชื่อประเทศเป็นภาษาอังกฤษ และตัวเลขราคาก็ต้องใช้เลขอารบิกเพิ่มไปด้วย เพื่อให้สามารถใช้ส่งติดต่อสื่อสารกับต่างประเทศได้

stamp04


ประเภทของแสตมป์

      สำหรับในประเทศไทยได้แบ่งประเภทของแสตมป์ไว้ดังนี้

1. แสตมป์ทั่วไป (current stamp หรือ definitive stamp)

เป็นแสตมป์ที่พิมพ์ขึ้นเพื่อใช้ในกิจการไปรษณีย์ มีการพิมพ์เพิ่มเพื่อให้เพียงพอใช้งาน ปัจจุบันมีทั้งรูปแบบของพระบรมฉายาลักษณ์ในหลวง และรูปแบบอื่นๆ เช่น รูปธงชาติ รูปช้าง รูปสถานที่สำคัญต่างๆ เป็นต้น มีราคาตั้งแต่ 1 บาท ไปจนถึง 500 บาท และอาจมีการพิมพ์เพิ่มเติมหลายครั้ง

stamp05

2. แสตมป์ที่ระลึก (commemorative stamp)

เป็นแสตมป์ที่มีภาพสวยงาม พิมพ์เพื่อเป็นที่ระลึกเนื่องในวาระ โอกาสหรือครบรอบเหตุการณ์ และวันสำคัญต่างๆ เช่น ที่ระลึกวันเด็กแห่งชาติ  งานแสดงไปรษณียากรแห่งชาติ  งานกาชาด วันอนุรักษ์มรดกไทย  โอกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา เป็นต้น  โดยแสตมป์ที่ระลึกชุดแรกของไทย คือ ที่ระลึกฉลองพระราชพิธีรัชมังคลาภิเษก สมัยรัชกาลที่ 5  และจะไม่มีการพิมพ์เพิ่มเติม

stamp07

3. แสตมป์พิเศษ (special stamp)
เป็นแสตมป์ที่มีภาพสวยงาม จัดพิมพ์ขึ้นเพื่อเป็นการเผยแพร่และประชาสัมพันธ์สิ่งที่น่าสนใจของประเทศเป็นพิเศษ เช่น แสตมป์ชุดผักผลไม้  ชุดชีวิตสัตว์  ชุดดอกไม้  ชุดอุทยานแห่งชาติป่าหินงาม ชุดแม่น้ำ เป็นต้น  และจะไม่มีการพิมพ์เพิ่มเติม

4. แสตมป์ส่วนตัว (personalized stamp) หรือ เรียกกันว่า iStamp
เป็นอีกหนึ่งวิวัฒนาการของแสตมป์ในรูปแบบใหม่ จุดเด่นของแสตมป์ส่วนตัวคือ เป็นแสตมป์ที่ไม่มีข้อจำกัดเกี่ยวกับหลักเกณฑ์การจัดสร้าง สามารถนำไปใช้งานได้จริง แต่ต้องผนึกส่วนที่เป็นภาพถ่ายและแสตมป์หลักไปคู่กัน ซึ่งได้รับความสนใจจากผู้ใช้บริการเป็นอย่างมาก จึงได้มีการเปิดให้บริการแสตมป์ส่วนตัวภายในงานอีเว้นต์ต่างๆ เพิ่มขึ้น และมีหลากหลายเทมเพลทให้เลือก นอกจากนี้ ยังได้มีการพิมพ์แบบเบ็ดเสร็จเพื่อใช้เป็นสื่อประชาสัมพันธ์สำหรับหน่วยงานต่างๆ ที่สนใจ โดยเฉพาะชุดทำเนียบนายกรัฐมนตรีไทยในวาระครบรอบ ๘๐ ปี ที่ได้รับความนิยมมากเป็นประวัติการณ์ ส่งผลให้มีการต่อยอดมาเป็น iStamp ชุดความรู้คู่แสตมป์ที่ได้รับความนิยมไม่แพ้กัน ไม่เพียงเท่านี้ iStamp ยังจะพัฒนานำมาใช้แบบออนไลน์ และบนสมาร์ทโฟนอีกด้วย


สิ่งสะสม (Philatelic Item) คืออะไร

      นอกเหนือจากแสตมป์ประเภทต่างๆ แล้ว ไปรษณีย์ไทย ยังได้ผลิตสิ่งสะสมอีกหลายรูปแบบ ซึ่งสิ่งสะสม ก็คือ สิ่งที่การไปรษณีย์ทั่วโลกต่างจัดทำขึ้นต่อเนื่องจากแสตมป์หลัก ซึ่งมีอยู่หลายชนิด คือ

1. ซองวันแรกจำหน่าย (first day cover)
จัดทำขึ้นในโอกาสที่จัดพิมพ์แสตมป์ชุดใหม่ทุกชุด

2.แผ่นตราไปรษณียากรที่ระลึก หรือ ชีทที่ระลึก (souvenir sheet)
จัดทำขึ้นในโอกาสที่จัดพิมพ์แสตมป์ชุดใหม่ เฉพาะชุดพิเศษบางชุดเท่านั้น ลักษณะรวมแสตมป์ทั้งชุดไว้ในแผ่นเดียวกัน หรือเฉพาะดวงใดดวงหนึ่ง

 

3. แพ็กพิเศษ (special pack)
เป็นแพ็กที่จัดแสตมป์ที่ระลึกเฉพาะบางชุดเป็นกรณีพิเศษไว้ในเล่ม ซึ่งมีทั้งข้อมูลและเกร็ดความรู้ของแสตมป์ชุดนั้นๆ

4. ไปรษณียบัตร (Postcard)

5. หนังสือตราไปรษณียากรประจำปี (Annual Stamp Album)
คือหนังสือที่รวมแสตมป์ของปีนั้น ๆ ไว้ภายในเล่ม พร้อมภาพที่เกี่ยวเนื่องสวยงามและเรื่องราวที่น่าสนใจทั้งภาษาไทยและอังกฤษ


พัฒนาการของแสตมป์

      ดวงแสตมป์ไม่ได้เป็นสัญลักษณ์ของการสื่อสารขั้นพื้นฐานเท่านั้น ด้วยเสน่ห์และคุณค่าที่มากกว่าแสตมป์นั้น ปัจจุบันไปรษณีย์ไทย จึงได้นำเทคโนโลยีสมัยใหม่เข้ามาผสานในกระบวนการพิมพ์แสตมป์ชุดพิเศษ ให้เป็น แสตมป์ที่ทรงคุณค่า เพื่อส่งเสริมและสร้างความตื่นตัวแก่วงการนักสะสมแสตมป์ให้แพร่หลายอย่างต่อเนื่อง เช่น

      แสตมป์ทองคำ
โดยการใช้ทองคำแท้ผสานเข้ากับกระบวนการพิมพ์ ประเทศแรกที่พิมพ์ขึ้นมาคือ ประเทศตองกา ส่วนของไทยก็มีการพิมพ์ครั้งแรกในชุดมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 5 รอบในหลวง เมื่อปี 2530 หลังจากนั้นก็มีการพิมพ์ขึ้นอีกหลายชุด

แสตมป์สามมิติ
ที่สามารถมองเห็นภาพบนดวงได้ 3 มิติ ประเทศแรกที่จัดสร้างขึ้นคือประเทศภูฎาน

แสตมป์เรืองแสง
โดยการใช้หมึกพิมพ์ชนิดเรืองแสงได้ในที่มืด หรือต้องใช้แสงอัลตร้าไวโอเล็ต จึงสามารถมองเห็นได้อย่างสวยงาม

แสตมป์ใช้เทคโนโลยี AR (Augmented Reality)
เป็นการให้ข้อมูลเสมือนจริงเพิ่มเติม โดยสแกนผ่านแอพพลิเคชั่น ทำให้แสตมป์ดูมีชีวิต

แสตมป์เคลือบผิวด้วยวัตถุต่างๆ
เช่น ชุดป่าหินงาม

แสตมป์เคลือบผิวด้วยกำมะหยี่
เช่น ชุดดอกกุหลาบ 2548

แสตมป์เคลือบกลิ่นหอม
ชุดดอกกุหลาบปีต่างๆ หรือ กลิ่นช็อกโกแล็ต ของฝรั่งเศส เป็นต้น

แสตมป์ปั๊มดุนนูน
ชุดเบญจภาคี

แสตมป์รูปทรงต่างๆ

      - แสตมป์สามเหลี่ยม เป็นรูปร่างของแสตมป์ที่แปลกตา ได้ถือกำเนิดขึ้นครั้งแรกในปี ค.ศ. 1853 ณ. แหลมกู๊ดโฮป ภาพบนดวงแสตมป์เป็นภาพหญิงสาว ความโดดเด่นของดวงแสตมป์ ทำให้แสตมป์สามเหลี่ยมดวงดังกล่าวได้รับสมญานามว่า "ราชินีของแสตมป์ยุคคลาสสิก" นอกจากนี้ยังมีแสตมป์วงกลม แสตมป์ 5 เหลี่ยม 7 เหลี่ยม รูปหัวใจ แสตมป์ดวงยาวที่สุดในโลก คือชุดที่ระลึก 70 ปีการครองสิริราชสมบัติ ฯลฯ

เอกสาร:
ชุดภาพแสตมป์ความร่วมมือและความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ
วันที่ วันจันทร์, 27 สิงหาคม 2561 07:16 File Size 929.93 KB ดาวน์โหลด 73.00 ดาวน์โหลด

ชุดภาพแสตมป์ดอกไม้ในดวงแสตมป์
วันที่ วันจันทร์, 27 สิงหาคม 2561 07:43 File Size 2.1 MB ดาวน์โหลด 69.00 ดาวน์โหลด

ชุดภาพแสตมป์พระพุทธศาสนา HOT
วันที่ วันจันทร์, 27 สิงหาคม 2561 07:43 File Size 839.36 KB ดาวน์โหลด 102.00 ดาวน์โหลด

ชุดภาพรวมแสตมป์ อาเซียน
วันที่ วันจันทร์, 27 สิงหาคม 2561 07:44 File Size 539.39 KB ดาวน์โหลด 57.00 ดาวน์โหลด

ชุดภาพแสตมป์สถานที่ท่องเที่ยว
วันที่ วันจันทร์, 27 สิงหาคม 2561 07:44 File Size 1.28 MB ดาวน์โหลด 82.00 ดาวน์โหลด

ชุดภาพแสตมป์ภาพสัตว์ HOT
วันที่ วันจันทร์, 27 สิงหาคม 2561 07:45 File Size 1.7 MB ดาวน์โหลด 109.00 ดาวน์โหลด